مقدمه:
پندی حکیمانه از ملک الشعرای بهار در کتاب منظومه ارمغان آمده است که:
«دشمن کهنه را دوست مساز
زیرا دشمن کهنه
مانند ماری سیاه حتی
بعد صد سال انتقام
از تو را فراموش نخواهد کرد ...!!»
این پند، هشداری است حکیمانه و عبرت آموز دربارهٔ حفظ مرزهای اعتقادی و اجتماعی در برابر دشمنان دیرینه.
در فرهنگ اسلامی، مسئلهٔ «دشمن شناسی» و «تدبیر در مواجهه با دشمن» جایگاهی ویژه دارد.
این موضوع در قرآن کریم، روایات معصومین(ع) و سیرهٔ ائمهٔ اطهار(ع) به صورت مبسوط تبیین شده است.
۱. تحلیل مفهوم «دشمن کهنه» از منظر قرآن کریم
قرآن کریم با صراحت، مؤمنان را از اعتماد به دشمنان و نزدیکی به آنان برحذر می دارد:
- «وَلَن تَرْضَى عَنكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ»(بقره/۱۲۰)
«هرگز یهود و نصارا از تو راضی نخواهند شد، مگر آنکه از آیین آنان پیروی کنی.»
این آیه نشان می دهد دشمنان دیرینه (مانند یهود و نصارا در این آیه) حتی پس از گذشت قرن ها، به دشمنی خود ادامه می دهند و هدفشان نابودی هویت اسلامی است.
- «وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ»(انفال/۵۸)
«و اگر از خیانت قومی بیم داری، به طور آشکار [پیمان را] به سویشان بینداز [تا رابطه را قطع کنی].»
خداوند در این آیه دستور می دهد که در صورت احساس خطر از دشمن، رابطه را به صراحت قطع کنید؛ زیرا ادامهٔ دوستی، زمینه ساز خیانت است.
۲. روایات معصومین(ع) دربارهٔ دشمنی دیرینه
ائمهٔ اطهار(ع) با تعابیری ژرف، ماهیت دشمنان را آشکار ساخته اند:
- امام علی(ع) می فرمایند:
«مَنْ صَافَى الْعَدُوَّ اسْتَزَادَ غِشّاً» (حکمت۲۳ نهج البلاغه)
«هر که با دشمن دوستی کند، فریب خوردگی اش افزون می شود.»
این حدیث تأکید می کند که دشمن هرگز دوست واقعی نیست، حتی اگر ظاهراً صلح کند.
- امام صادق(ع) در تفسیر دشمنی پایدار می فرمایند:
«لَا تَأْمَنِ الْعَدُوَّ وَ إِنْ أَظْهَرَ لَكَ الْمَوَدَّةَ فَإِنَّهُ يَصِغُرُ فِي نَفْسِهِ كَبِيراً وَ يَسْتَصْغِرُ كَبِيرَكَ»
«از دشمن ایمن مباش، هرچند دوستی نشان دهد؛ زیرا او کوچک ترین چیز را در نظرش بزرگ و بزرگ ترین چیزهای تو را کوچک می شمرد.»
این روایت، شبیه سازی دقیقی از شعر مذکور است که دشمن را به ماری تشبیه می کند که حتی پس از سال ها، انتقامش را فراموش نمی کند.
۳. تمثیل «مار سیاه» در منابع اسلامی
شاعر در این شعر؛
بود دشمن کهنه، مار سیاه
که صد سال دارد به دل کین
دشمن کهنه را به «ماری سیاه» تشبیه کرده است.
این تمثیل در احادیث نیز آمده است:
- امام علی(ع):
«الْعَدُوُّ إنْ تَوَاضَعَ فَهُوَ كَالْحَيَّةِ رِدْءُ لَهُ وَ إِنْ تَنَاسَبَ فَهُوَ فِي جَوْهَرِهِ الْعَدَاوَةُ»
«دشمن اگر فروتنی کند، مانند ماری است که نیشش پنهان است، و اگر آشکار شود، ذاتش دشمنی است.»
مار نماد خباثت و غدر است؛ زیرا حتی اگر سال ها بخوابد، هنگام بیداری زهر خود را می ریزد.
۴. تحلیل تاریخی: عبرتهای عاشورا
واقعهٔ کربلا نمونهٔ بارزی از خیانت دشمنان کهنه است:
- شمر بن ذی الجوشن که پیش از واقعهٔ عاشورا، خود را از شیعیان امام حسین(ع) می دانست، در نهایت به سپاه عمر سعد پیوست و در شهادت امام(ع) نقش کلیدی داشت.
- امام حسین(ع) پیش از حرکت به کربلا فرمودند:
«مَنْ کَانَ بَاذِلًا فِینَا مُهْجَتَهُ مُوَطِّنًا عَلَى لِقَاءِ اللَّهِ فَلْیَرْحَلْ مَعَنَا».(کشف الغمه، ج۲، ص۲۴۱)
«هر کس جانش را برای ما فدا کند و آمادهٔ ملاقات خدا باشد، با ما حرکت کند.»
این سخن نشان می دهد یاران واقعی امام(ع) کسانی بودند که دشمنان پنهان و آشکار را می شناختند و فریب ظاهر آنان را نمی خوردند.
۵. راه کارهای عملی در مواجهه با دشمن
از نگاه اسلام، چهار اصل در برخورد با دشمن کهنه ضروری است:
۱. هشیاری دائمی: قرآن می فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ».(نساء/ ۷۱)
۲. عدم اعتماد به وعده های فریبنده: امام علی(ع): «مَنْ غَرَّتْهُ الْأَمَانِيُّ خَسِرَ» (حکمت۲۰۸ نهجالبلاغه)
۳. تقویت بنیهٔ داخلی: امام خمینی(ره): «ما باید قوی باشیم تا دشمن نتواند به ما حمله کند.» (صحیفه امام، ج ۱۵، ص۱۱۷)
۴. اتحاد و دوری از تفرقه: قرآن هشدار می دهد: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا». (انفال/۴۶)
نتیجه گیری:
تمثیل و پند «دشمن کهنه را دوست مساز...» عصاره ای از آموزه های قرآنی و روایی است.
دشمن کهنه، مانند ماری است که زهرش را در لحظهٔ مناسب می ریزد.
تاریخ اسلام و شیعه پر است از نمونه هایی که دوستی ظاهری دشمن، به فاجعه انجامیده است. ما موظفیم با الگوگیری از سیرهٔ اهل بیت(ع)، هشیاری خود را حفظ کنیم و هرگز فریب چهره های به ظاهر صلح طلب دشمنان را نخوریم.
✍ سید رضا جباری